Temple buildings: ubosot, wihan, ho trai, sala, kuti, Lanna wihan
24 อาคารในวัด — ผังวัด · อุโบสถ · วิหาร · หอไตร · หอระฆัง · ศาลา · กุฏิ · วิหารล้านนา
1. ผังวัด [S11]
- พุทธาวาส: เขตพระพุทธเจ้า มีอุโบสถ วิหาร เจดีย์ ปรางค์ มณฑป หอไตร หอระฆัง
- สังฆาวาส: เขตสงฆ์ มีกุฏิ ศาลา ครัว
- กำแพงล้อมแยกจากโลกภายนอก และมี กำแพงแก้ว ล้อมรอบเขตอาคารศักดิ์สิทธิ์ชั้นใน
| อุโบสถ (วัดพระแก้ว) | หอไตร (วัดระฆัง) | หอระฆัง (วัดราชบูรณะ) |
|---|---|---|
![]() |
ภาพ: กสิณธร ราชโอรส · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Supanut Arunoprayote · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: media lib · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons |
| ใบเสมา สุโขทัย | ใบเสมาทรงมงกุฎ | ซุ้มเสมา วัดพระแก้ว | ศาลา วัดราชบพิธ |
|---|---|---|---|
![]() |
ภาพ: User Hdamm on de.wikipedia · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: User Hdamm on de.wikipedia · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: User Hdamm on de.wikipedia · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Author: Heinrich Damm (User:Hdamm, Hdamm at de.wikipedia.org) · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons |
2. อาคารแต่ละประเภท
| อาคาร | หน้าที่ | ลักษณะเด่น | ที่มา |
|---|---|---|---|
| อุโบสถ (โบสถ์) | สงฆ์ประชุมทำสังฆกรรมตามพระวินัย (มาจากบาลี อุป + วสฺ + อถ) | มี ใบเสมา 8 ทิศ กำหนดเขตสีมา (ใต้ดินฝังลูกนิมิต ◇) มีพระประธานสำคัญ หลังคาซ้อนและลด มีหน้าบันด้านสกัด | S36, S11 |
| วิหาร | ประดิษฐานพระพุทธรูป ให้ฆราวาสชุมนุมฟังธรรม | ผังผืนผ้า ใหญ่ คล้ายอุโบสถแต่ ไม่มีใบเสมา | S11, S9 |
| เจดีย์ / ปรางค์ | บรรจุพระธาตุ แทนเขาพระสุเมรุ | ดู 09, 10 | |
| มณฑป | ประดิษฐานรอยพระพุทธบาท พระไตรปิฎก พระพุทธรูป | ผังจัตุรัสหรือกากบาท มียอดแหลม ดู 08, 11 | S11, S18 |
| หอไตร | เก็บพระไตรปิฎก | มักสร้างกลางสระน้ำ กันปลวกและแมลงสาบขึ้นไปกัดคัมภีร์ ถอดสะพานออกได้ มีทั้งแบบไม้ แบบก่ออิฐ และแบบผสม (ล่างก่อ บนไม้) หอไตรล้านนาประดับเทวดาถือดอกบัว | S37 |
| หอระฆัง / หอกลอง | ตีบอกเวลาและเรียกประชุมสงฆ์ | หอสูงมียอด | S11 |
| ศาลาการเปรียญ | ฟังเทศน์ เรียนธรรม | อาคารโถงใหญ่ | S11 |
| ศาลา | พักร้อนหลบฝน | โถง มีเสารับหลังคา | S11, S35 |
| กุฏิ | ที่อยู่สงฆ์ | ขนาดตามวินัย 12 × 7 คืบ (ราว 4 × 2.3 ม.) เพื่อไม่ให้สะสมสิ่งของ | S35 |
| ระเบียงคด | ทางเดินมีหลังคาล้อมอาคาร | มีพระพุทธรูปเรียงรายตลอดแนว |
3. ศาลหลักเมือง [S35]
ศาลที่ประดิษฐานเสาหลักเมือง เทพผู้พิทักษ์เมือง เสาทำจากไม้ชัยพฤกษ์ ตั้งก่อนสร้างเมือง
4. วิหารล้านนา (ภาคเหนือ) ◇ (ควรตรวจกับงานวิจัยล้านนา)
| วิหารหลวง วัดพระธาตุลำปางหลวง | กู่ในวิหาร | ช่อฟ้าวิหารล้านนา |
|---|---|---|
![]() |
ภาพ: Bienvenue en Thaïlande · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Bienvenue en Thaïlande · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Fotograf / Photographer: Heinrich Damm (User:Hdamm, Hdamm at de.wikipedia.org) · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons |
- หลังคาซ้อนและลดหลายชั้น ชายคาคลุมต่ำ ลาดหลังคาด้านหน้าลดชั้นยืดเข้าหาทางเข้า [S11]
- โหง่ (ช่อฟ้า): อยู่กลางสัน (ภาคกลางอยู่ที่ปลายสัน) [S6]
- หน้าแหนบ (หน้าบัน): มีโก่งคิ้วและปากแล
- สัตตภัณฑ์: เชิงเทียน 7 ยอดหน้าพระประธาน สร้างตามคติจักรวาล [ผลค้นหางานวิจัย]
- โขงพระเจ้า: ซุ้มประดิษฐานพระประธาน
- บันไดนาคหรือมกรคายนาค หน้าวิหาร
5. ทิศและการวาง ◇
- อุโบสถส่วนมากหันหน้าไปทิศตะวันออก หรือหันหาแม่น้ำ
- พระประธานหันหน้าออกทางประตูหน้า ส่วนผนังด้านหลังพระประธานคือผนังสกัดหลัง (ดูแบบแผนจิตรกรรมใน 20)


