Lai Thai: mother motifs, kranok structure, 5 design principles, 5 techniques

13 ลายไทย — ระบบ แม่ลาย หลักการผูกลาย และเทคนิคการประดับ

1. นิยาม

• ลวดลายไทย แยกเป็น 3 คำ [S16]
  • ลวด: "องค์ประกอบทางสถาปัตยกรรมที่ประดิษฐ์เป็นเส้นสันนูนครึ่งวงกลมบนพื้นผิววัตถุเรียบ"
  • ลาย: "เส้นที่ผูกขึ้นเป็นรูปในด้านวิจิตรศิลป์"
  • ไทย: รูปแบบที่สื่อรสนิยมและเอกลักษณ์ไทย
• กระหนก หรือกนก: พจนานุกรมให้ความหมายว่า "ลวดลาย" สะกด "กนก" ได้ และ "กนก" ยังแปลว่าทอง [S1] คนทั่วไปเรียกลายไทยทั้งหมดว่าลายกนก แต่ที่จริง กระหนกเป็นลายตระกูลหนึ่ง
• การผูกลาย: "การออกแบบหรือการจัดวางองค์ประกอบของเส้นด้วยฝีมือและความคิด เพื่อให้เกิดรูปแบบตามที่ต้องการ" [S16]
• ที่มา: ต้นแบบจากลายอินเดียสมัยคุปตะ (ราว พ.ศ. 800–1200) แล้วช่างไทยคลี่คลายต่อ [S1, S15, S16]

2. ลายไทยแบ่งตามยุค 4 กลุ่ม [S15]

3. ที่มาของรูป (แรงบันดาลใจ) [S15]

• ธรรมชาติ: เถาวัลย์ ดอกบัว (บัวหลวง บัวสัตตบงกช บัวสัตตบุษย์) กาบไผ่ กาบกล้วย และเปลวไฟที่พลิ้วไหว
• ศรัทธา: ดอกบัว พวงมาลัย ควันธูป เปลวเทียน
• ศิลปะไทย ดัดแปลงธรรมชาติไปตามคติและปรัชญา ไม่เลียนแบบตามจริงแบบตะวันตก

4. แม่ลายพื้นฐาน

ลายรดน้ำบานประตู: กระหนกเปลวรอบสัตว์หิมพานต์	ลายรดน้ำผนัง: ลายกนกเต็มพื้นและภาพเล่าเรื่อง

_{ภาพ: Mattana · Public domain · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: Heinrich Damm (User:Hdamm, Hdamm at de.wikipedia.org) · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons} |

4.1 กระหนก — "พื้นฐานจากสามเหลี่ยมชายธง" [S1, S15]

• อาจมีตัวเดียวหรือหลายตัวก็ได้ มักวางฐานมุมแหลมหันไปทางเดียวกัน ขนาดและสัดส่วนต่างกันไป [S15]
• ต้นแบบ คือ "หางไหล" ซึ่งมาจากลักษณะของเปลวไฟ [S1]
• กระหนกสามตัว = แม่ลายของกระหนกทั้งหลาย [S1] เป็นแม่ลายอันดับหนึ่งใน "แม่ลายทั้งสี่" อาจารย์บางท่านเรียกกระหนกกินนรีหรือกระหนกหางหงส์ เพราะหางของกินนร กินรี และหงส์ทำเป็นลายนี้ [S14]

ภาพตัวอย่างกระหนกสามตัวที่เป็นภาพต้นฉบับจริงยังไม่ได้รวบรวม (ควรหาภาพจากตำราลายไทยที่ใช้สัญญาอนุญาตเสรี) ดูกระหนกเปลวในกรอบประตูลายรดน้ำด้านล่าง

_{ภาพ: Dinkum · CC0 · Wikimedia Commons}

โครงสร้างกระหนกสามตัว [S14, S16]

• ทรง: สามเหลี่ยมมุมฉากด้านไม่เท่า สูงกว่ากว้าง หรือทรงดอกบัวครึ่งซีก
  1. ตัวเหงา — อยู่ล่างและหน้า "ขมวดก้นหอยคว่ำหน้าลง ปลายยอดตั้งขึ้น แสดงความรู้สึกเศร้าๆ เหงาๆ" รองรับกาบและตัวยอด
  2. กาบ (ตัวประกบหลัง) — ประกบหลังตัวเหงา และส่งให้เกิดตัวยอด
  3. ตัวยอด — เปลวบนสุด "ปลายยอดสะบัดอ่อนไหวคล้ายเปลวไฟ" ที่โคนเถาลายมีกาบหุ้ม
• การบากตัวลายให้ละเอียดขึ้น ทำให้เกิดกระหนกเปลว ใบเทศ หางโต ฯลฯ ซึ่งยังแบ่งตามโครงสามส่วนนี้ทั้งสิ้น [S14]
• ตระกูลกระหนก [S1]: กระหนกเปลว · ใบเทศ · ผักกูด · นารี · หางหงส์ · ลายนาค · กระหนกกอ · กระหนกช่อลายต่างๆ

4.2 กระจัง — ทรงคล้ายสามเหลี่ยมหน้าจั่ว [S2, S15]

4.3 ประจำยาม — สี่เหลี่ยมจัตุรัสตะแคง [S3, S15]

• ดัดแปลงจาก "ดอกสี่ทิศ" [S15] เป็นสี่เหลี่ยมตะแคงประกอบวงกลมกับกระจังใบเทศ ถ้าย่อจะใช้กระจังตาอ้อยเล็กๆ [S3]
• เป็นลายฐานของลายรักร้อยและลายราชวัตร [S3]
• ใช้ที่: กลางหน้ากระดานของฐาน คั่นจังหวะลายแถว

4.4 พุ่มข้าวบิณฑ์ — "ลายช่อ" ทรงพุ่ม [S3, S14, S15]

• ที่มา: "ข้าวปั้นตีแต่งเป็นรูปคล้ายดอกบัวตูมที่ใช้บวงสรวงบูชา" จึงใช้ในงานทางศาสนา [S15]
• สัดส่วนกว้าง 2 ส่วน สูง 3 ส่วน: สองส่วนบนเขียนอย่างกระจังใบเทศแต่ให้สั้น เอายอดลงต่อกับตอนบน "เท่ากับเขียนกระจังใบเทศสองตัวกัน" มีแข้งสิงห์ล้อมรอบ และใส่ "ตัวห้าม" ตรงรอยต่อ [S14]
• ใช้เป็นลายดอกลอย เช่น ผนังด้านในพระมณฑปวัดพระแก้วเป็นลายรดน้ำทรงข้าวบิณฑ์บนพื้นชาด [S10] และเป็นชิ้นบนสุดของยอดบุษบก-มณฑป [S18]
• ลายหน้าขบ: ทรงเหมือนพุ่มข้าวบิณฑ์ แต่ทำเป็นหน้าสัตว์หิมพานต์ [S3]

4.5 ลายกาบ · นกคาบ · นาคขบ [S15]

• ลายกาบ: ต้นกำเนิดของ "ช่อลาย" โครงมาจากกาบหุ้มโคนหรือข้อของพืช เช่น กาบไผ่ กาบกล้วย
• นกคาบ / นาคขบ: หน้านกหรือหน้านาคที่คาบลายอื่น หรือมีช่อลายออกจากปาก วางที่ข้อต่อของก้าน (เช่น กระหนกก้านขดนกคาบ ที่ขอบประตูพระมณฑป [S10])

4.6 เครือเถา / ก้านขด [S4]

• เส้น "คดโค้งหลายแนว แตะหรือสอดสลับกัน คล้ายการเกี่ยวพันของเถาวัลย์" มีใบงอกจากกาบ
• 3 แบบ: เครือเถาหางโต · เครือเถาใบเทศ · เครือเถาเปลว
• ใช้ที่: หน้าบัน กรอบประตูหน้าต่าง ตู้ งานปัก และผ้าไหม

4.7 พรรณพฤกษา [S16]

• ลีลาใกล้พรรณไม้จริง ที่พบมากคือ ลายพุดตานและลายบัว
• โครงประกอบด้วย ดอก ใบ ก้าน ต้องจัดให้เข้ากับโครงพื้นที่
• ตัวอย่าง: หน้าบันลายพรรณพฤกษาปิดทอง (รูปอ้างอิง 42)

5. หลักการออกแบบลาย 5 ข้อ [S16]

1. พื้นที่: รู้กรอบก่อนเสมอ
   • ขอบเขตเหลี่ยม: สี่เหลี่ยมจัตุรัส สี่เหลี่ยมผืนผ้า สามเหลี่ยมหน้าจั่ว
   • ขอบเขตวง: วงกลม วงรี ครึ่งวง
   • พื้นที่อิสระ: ผิวภาชนะ หรือที่ว่างระหว่างตัวภาพ
2. ความซ้ำ: เรียงลายเดิมซ้ำให้เป็นระเบียบและเป็นเอกภาพ แต่ถ้าซ้ำล้วนจะจำเจ
3. สัดส่วน: ขนาดลายต้องสัมพันธ์กับตัวภาพและพื้นที่ ลายที่อยู่ใกล้กันต้องมีขนาดและรายละเอียดใกล้กัน
4. ความสมดุล:
   • สมมาตร: ใช้มากที่สุด เช่น หน้าบัน
   • อสมมาตร: ซ้ายขวาไม่เหมือนกันแต่น้ำหนักรวมเท่ากัน
5. ช่องไฟ (ช่องไฟพื้น) — "การเขียนลายไทยเป็นการเล่นกับช่องไฟ"
   • ช่องว่างระหว่างตัวลายต้องสม่ำเสมอ "การมองเห็นลวดลาย สิ่งแรกที่จะเห็นได้ก่อน คือ ช่องไฟพื้น และถัดมาจึงมองเห็นเถาลาย"
   • ถ้าช่องไฟดี แม้ตัวลายไม่ดีนักก็ยังดูงาม

หลักจากการผูกลาย [S5]: มีจุดเริ่มลาย เช่น โคนใบ ตัวนก หรือทรงกลม · เส้นโค้งไม่หักกระด้าง · น้ำหนักเส้นต่างกันเมื่อลายซ้อน · จัดพื้นที่ว่างอย่างมีชั้นเชิง

6. เทคนิคการออกแบบ 5 ขั้น [S16]

1. กำหนดพื้นที่: ขนาดของพื้นที่ต้องพอดีกับภาพรวม
2. กำหนดโครงสร้างลาย เลือกชนิดของลาย:
   • ลายเดี่ยว / แม่ลาย เช่น กระจังตาอ้อย กระจังฟันปลา แข้งสิงห์
   • ลายกนก: ปลายสะบัดพลิ้ว
   • ลายพรรณพฤกษา จากนั้นร่างโครงเส้นทั้งหมดก่อน แล้วตรวจสมดุล สัดส่วน และช่องไฟ
3. จัดวางลายแต่ละตัว:
   • กนก = ตัวเหงา + ตัวประกบ + ตัวยอด
   • พรรณพฤกษา = ดอก + ใบ + ก้าน
   • ที่ที่ช่องไฟห่างเกินไป ให้เติมลายอื่น
4. ใส่รายละเอียด (จุด เส้นใน) ให้สัมพันธ์กับโครงรอบนอก
   • ไส้ลาย: "กระจกรูปคล้ายหยดน้ำที่ใช้ประดับส่วนที่เป็นไส้ของลาย" เช่น ในกระจังตาอ้อยและกระหนกใบเทศ งานประดับกระจกต้องเว้นพื้นที่ไส้ลายไว้
5. กลับด้านลาย: ออกลายจากแกนกลางไปข้างหนึ่งจนเต็ม คัดลอกลงกระดาษไข แล้วพลิกไปวางอีกข้าง ได้ลายสมมาตร ใช้กับหน้าบัน บานประตู และตู้ ข้อเสียคือถ้าใช้ทุกที่จะจำเจ

7. เทคนิคการประดับ (ตามแขนงงาน) [S16]

• วัดอรุณ: ประดับกระเบื้องถ้วยชามจีน และเปลือกหอย Mauritia mauritiana ที่เรือจีนใช้ถ่วงน้ำหนัก [S12]

8. ใช้กับงานไม้ตัด

• หลักของประติมากรรมใช้กับงานไม้ตัดตรงๆ: ลดความพลิ้ว ส่วนที่ยื่นต้องหนาพอ (เนื้อไม้อย่างน้อย 3.4 มม.)
• ลายเล็ก (กระจัง ประจำยาม ไส้ลาย ใบระกา): ใช้ปากกาวาด
• ลายใหญ่ (ซุ้ม กรอบ เปลวกนกใหญ่): ฉลุแล้วซ้อน 2 ชั้น
• หน้าบัน: ใช้เทคนิคกลับด้าน วาดครึ่งเดียวแล้วสะท้อน
• ช่องไฟสำคัญกว่าความละเอียด: ลายปากกาที่ถี่เกินจะเป็นปื้นดำ ให้คุมระยะห่างเส้นให้สม่ำเสมอ

Markdown ของหน้านี้