Spires of mondop/busabok/prasat: 16 parts, proportions, tier heights

08 เครื่องยอด: ยอดบุษบก-มณฑป · ยอดปราสาท · ยอดมงกุฎ — องค์ประกอบ วิธีขึ้นทรง สัดส่วน

แหล่งหลักของไฟล์นี้: บุณยกร วชิระเธียรชัย (2558) งานวิจัยว่าด้วยการขึ้นทรงยอดบุษบก-มณฑปตามแบบแผนช่างหลวง [S18]

1. นิยามและฐานานุศักดิ์

• บุษบก = "ซุ้มยอด" อาคารโถงขนาดเล็กใช้ได้คนเดียว ตั้งเสาที่มุมทั้งสี่รับยอด (เสาย่อมุมไม้แปดหรือไม้สิบสอง) ใช้เป็น (1) ธรรมาสน์ (2) ที่ประดิษฐานพระพุทธรูป หรือตั้งผ้าไตรในพิธีทอดกฐินทางเรือ (3) บุษบกมาลาที่ประทับ
• มณฑป = "เรือนยอด" ผังจัตุรัส เป็นได้ทั้งอาคารโถง อาคารทึบ หรืออาคารทึบที่มีเสาหานรอบ ใช้ประดิษฐานพระพุทธรูป รอยพระพุทธบาท พระบรมสารีริกธาตุ หรือพระไตรปิฎก
• ปราสาท = มณฑปที่มีมุข (ดูนิยามของสมเด็จฯ กรมพระยานริศฯ ใน 05)
• จำนวนชุดเชิงกลอนตามแบบแผนช่างหลวง: บุษบก 5 ชั้น · มณฑป 7 ชั้น · ปราสาท 5 ชั้น · มหาปราสาท 7 ชั้น ของจริงพบตั้งแต่ 3 ถึง 7 ชั้น และ "ไม่ได้จำกัดเลขคี่เท่านั้น" แต่ปัจจุบันนิยมกำหนดให้เป็นเลขคี่
• ยอดแบบอื่นที่ยืมมาจากเครื่องสูง: ยอดมงกุฎ · ยอดเกี้ยว · ยอดเรือนชั้นหรือวิมาน · ยอดปรางค์ · ยอดเจดีย์ · ยอดปรางค์-เจดีย์ · ยอดมณฑป-ปรางค์

2. องค์ประกอบ 16 ส่วน (บนลงล่าง) [S18]

3. ⭐ ยอดเริ่มจากในหลังคา (กฎที่ผู้ดูแลยืนยัน + หลักวิชา)

• "ส่วนยอด ... เป็นส่วนที่ต่อเนื่องขึ้นมาจากองค์ประกอบส่วนเรือนหรือระบบโครงสร้างที่ถูกออกแบบขึ้นมาเฉพาะ เช่น เสาภายในอาคาร หรือชุดขื่อ ... ตั้งเสาตะมอ ... ซ้อนชั้นแบบลดหลั่นต่อเนื่องกันขึ้นไปตามรูปชั้นหลังคายอด" [S18]
• ชุดเชิงกลอนชั้นที่ 1 ใช้เรือนหรือเสารับยอดทำหน้าที่เป็นท้องไม้ [S18] ยอดจึงต่อเนื่องจากตัวอาคาร ไม่ได้วางทับ
• ในโมเดล: ทำเรือนยอดเป็นแท่งสี่เหลี่ยมที่เริ่มในหลังคา ให้หลังคาและสันทุกผืนวิ่งเข้าชนผนังของมัน ชั้นแรกของยอดอยู่ราวระดับยอดหน้าจั่ว ❌ ห้ามวางวงชั้นยอดลอยบนสันหลังคา ❌ ห้ามมีเสาสี่เหลี่ยมยาวตั้งแต่ชายคาโผล่ระหว่างหลังคา

4. วิธีขึ้นทรง 5 ขั้น (สรุปจาก [S18])

พระมณฑปวัดพระแก้ว	บุษบก (ซุ้มยอดขนาดเล็ก)

_{ภาพ: Radosław Botev · CC BY 3.0 pl · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: Heinrich Damm (User:Hdamm, Hdamm at de.wikipedia.org) · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons} |

พระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท: ยอดปราสาทงอกจากจุดตัดหลังคาจัตุรมุข	พระที่นั่งอาภรณ์ภิโมกข์ปราสาท

_{ภาพ: 2008guangzhou · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: Supanut Arunoprayote · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons} |

1. กำหนดทรง: ร่างทรงจอมแห กว้าง 1 ส่วน สูง 2 ถึง 2.5 ส่วน ลากเส้นทรงจากปลายเม็ดน้ำค้างลงมาถึงท้องเชิงกลอนชั้นที่ 1
2. กำหนดส่วน:
   • ส่วนหลังคา 1 ส่วน : ส่วนยอด 1.5 ส่วน ส่วนหลังคานับจากท้องเชิงกลอนล่างสุดถึงบ่าองค์ระฆัง ส่วนยอดนับจากบ่าองค์ระฆังถึงปลาย ให้น้ำหนักทางระยะที่ส่วนยอดมากกว่าเสมอ "มิฉะนั้นแล้วยอดจะดูสั้น" แม้ส่วนหลังคาจะมีมวลมากกว่า
   • เชิงกลอนบนสุดกว้าง ≈ 1/3 ของเชิงกลอนล่างสุด (ยอด 7 ชั้น: 1/3 ≈ ความกว้างเชิงกลอนชั้นที่ 6)
   • องค์ระฆังสูง ≈ ความกว้างเชิงกลอนบนสุด (ยอด 5 ชั้น) หรือ ≈ 1/4 ของเชิงกลอนล่างสุด (ยอด 7 ชั้น)
   • เหนือบ่าระฆัง: บัลลังก์พอประมาณ แล้ว เหม บัวกลุ่ม และปลี สูงพอๆ กัน ยอด 7 ชั้น: เหมเตี้ยกว่าบัวกลุ่ม ปลีเตี้ยกว่าบัวกลุ่มเล็กน้อยแต่สูงกว่าเหม
3. ย่อมุมไม้สิบสองแบบรัศมี:
   • ร่างผังย่อมุมที่เชิงกลอนล่างสุดกับหน้ากระดานบนของเหมชั้นบนสุด
   • ลากเส้นรัศมีเชื่อมมุมนอกถึงมุมนอก (12 เส้น) และมุมในถึงมุมใน (8 เส้น)
   • ทุกชั้นที่อยู่ระหว่างกลางจะได้มุมย่อตามเส้นรัศมีเหล่านี้ มุมย่อของทุกชั้นจึงเรียงเป็นแนวเดียวกันขึ้นไปถึงยอด
4. ซุ้มบรรพแถลง:
   • ยกกระเปาะ (เก็จ) กลางด้านที่ชั้นบนสุดและชั้นล่างสุด แล้ว "โรยเส้นจอมแห" เชื่อมกัน ทุกชั้นที่อยู่ระหว่างกลางจะได้ตำแหน่งและระยะยื่นของซุ้มจากเส้นนั้น
   • ทำซ้ำกับซุ้มรองที่อยู่ซ้ายและขวา
   • หลังคาซุ้มแต่ละชั้นก็หาความสูงด้วยเส้นจอมแหเช่นกัน
5. องค์ประกอบย่อย:
   • บราลีบนอกไก่ของซุ้มต้องสัมผัสเส้นจอมแห
   • จากนั้นใส่เส้นลวด ท้องไม้ กระจัง นาคปัก บัวคอเสื้อ ครอบสันหลังคาประกอบลายรักร้อย เกล็ดกระเบื้อง กระจังรวนที่หลบหลังคา บัลลังก์ เหม บัวกลุ่ม ลูกแก้ว บัวคลุ่ม ปลียอด และพุ่มข้าวบิณฑ์

5. ⭐ จังหวะความสูงของชุดเชิงกลอน — สูงขึ้นทีละเท่าๆ กันเมื่อขึ้นไป

ข้อสำคัญที่ขัดกับสัญชาตญาณ: ชุดเชิงกลอนชั้นบนสูงกว่าชั้นล่าง โดยเพิ่มทีละค่าคงที่ (อนุกรมเลขคณิต) แล้ว ชั้นที่ส่งไปองค์ระฆังจะเพิ่มพิเศษ [S18]

• ความสูงหลังคาแต่ละชั้น (มณฑปพระพุทธบาท): 0.75 · 0.96 · 1.17 · 1.38 · 1.59 · 1.80 · 3.85 ม. (+0.21 คงที่)
• เชิงกลอน สูงเท่ากันทุกชั้น ยกเว้นชั้นที่ 1 ที่ใหญ่กว่าเล็กน้อย (ร.6: 0.45 ม. แล้ว 0.40 ม.) เพราะทำหน้าที่เป็นฐานรับยอด
• เหตุผล:
  • ลดทอนมวลของหลังคา
  • "ก่อให้เกิดจินตภาพความงามที่เคลื่อนไหว ไม่หยุดนิ่ง"
  • เน้น องค์ระฆังซึ่งเป็นหลังคาประธาน ให้เด่น
  • "สืบเนื่องมาจากการลดทอนขนาดผืนหลังคาและการซ้อนชั้นหลังคาที่ปรากฏในส่วนหลังคาของอาคาร" ระบบเดียวกับซ้อนใน 05

6. บ่าองค์ระฆัง 2 ลักษณะ [S18]

1. บ่ารวบเข้าหาเส้นทรง หรือยื่นออกนอกเส้นทรงเล็กน้อย มาพร้อมบัลลังก์เต็มชุด เป็นแบบดั้งเดิม เช่น ยอดพระที่นั่งดุสิตมหาปราสาท พระที่นั่งอาภรณ์ภิโมกข์ปราสาท และพระมณฑปวัดพระแก้ว
2. บ่ายื่นออกนอกเส้นทรงชัด คล้ายเจดีย์ย่อมุมไม้สิบสองอยุธยา เป็นแบบสมเด็จฯ กรมพระยานริศฯ ในพระเมรุมาศ ร.6 ส่งอิทธิพลต่อแบบยุคหลัง

7. การทำเป็นชิ้นไม้

• ชุดเชิงกลอน: 1 ชุด = กล่องผนังสั้น (ท้องไม้) + วงแหวนยื่น (เชิงกลอน) + วงหรือกล่องเอียงรวบ (หลังคา) ความสูงแต่ละชุดใช้อนุกรมเพิ่มคงที่ และชั้นองค์ระฆังให้สูงพิเศษ
• ทรง: คุมขนาดทุกชั้นด้วยเส้นจอมแห
  • กว้าง : สูง = 1 : 2–2.5 (ถ้ามองจากต่ำ ให้ยืดถึง 1 : 3)
  • หลังคา : ยอด = 1 : 1.5
  • เชิงกลอนบนสุด = 1/3 ของเชิงกลอนล่างสุด
• บันแถลงทุกชั้น: แผ่นตั้งกลางด้าน ระยะยื่นและความสูงไล่ตามเส้นจอมแหที่โรยจากชั้นบนลงชั้นล่าง
• ย่อมุม: ใช้ s/w เท่ากันทุกชั้น มุมจึงเรียงเป็นรัศมีเข้าศูนย์กลาง

Markdown ของหน้านี้