Body, columns, windows and arches (sum), porches (mukh)
04 ตัวเรือน: ผนัง เสา ประตูหน้าต่าง ซุ้ม
ตัวเรือน / เรือนธาตุ
- ตัวเรือน คือส่วนกลางของอาคารที่มีหลังคา (ผนังและเสา) เรือนธาตุ คือส่วนกลางของปรางค์ เจดีย์ และยอด ซึ่งเป็นห้องหรือบรรจุธาตุ ตามคติเป็นที่สถิตของสิ่งศักดิ์สิทธิ์
- ผนังสอบ: ผนังอาคารไทยมักเอนเข้าด้านบนเล็กน้อย (ประมาณ 1–3%) ทำให้ดูมั่นคงและสูงขึ้น เสาก็สอบเข้าเช่นกัน
- ช่วงเสา (ห้อง/bay): ด้านยาวแบ่งเป็นช่วงเท่าๆ กัน ช่วงละหนึ่งหน้าต่าง จำนวนห้องบอกขนาดของอาคาร
เสาและส่วนประกอบ
| ศัพท์ | ลักษณะ / ตำแหน่ง |
|---|---|
| เสาย่อมุม | เสาเหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสองหรือไม้แปด |
| เสากลม | ใช้ในบางยุค เช่น อยุธยาตอนต้น |
| บัวหัวเสา | บัวรูปกลีบบัวรอบหัวเสา มีบัวแวง (กลีบยาวเรียว) บัวจงกล (กลีบซ้อนเป็นชั้น) บัวกลุ่ม |
| คันทวย | แขนค้ำยื่นจากเสาหรือผนังขึ้นไปรับชายคา ทำเป็นรูปนาคหรือลายกนก ที่หน้าบันมุขประเจิดใช้คันทวยรับ |
| เสาหลอก / เสาอิง | เสาครึ่งซีกติดผนัง ใช้แบ่งช่วงและประดับ |
| เสานางเรียง | แถวเสาโปร่งรอบอาคาร รับปีกนกหรือพาไล |
ประตูหน้าต่างและซุ้ม
ช่องเปิดของอาคารสำคัญมักมี ซุ้ม (กรอบประดับ) ครอบ แบบของซุ้มบอกฐานันดรของอาคาร
| ซุ้ม | รูปร่าง | ใช้กับ |
|---|---|---|
| ซุ้มหน้านาง | กรอบโค้งแบน ขอบเป็นลายเปลว | อาคารทั่วไป |
| ซุ้มบันแถลง | หน้าจั่วจำลองครอบบนกรอบ | อาคารทั่วไปถึงสูง |
| ซุ้มทรงมงกุฎ | ยอดแหลมซ้อนชั้นเหมือนชฎา | งานหลวง |
| ซุ้มทรงปราสาท / ทรงมณฑป | ยอดเป็นอาคารเครื่องยอดจำลอง | ฐานันดรสูงสุด |
| ซุ้มจระนำ | ช่องตันเว้าลึกไว้ประดิษฐานรูปเคารพ | เรือนธาตุของปรางค์และเจดีย์ (ดู 09) |
| ซุ้มเรือนแก้ว | กรอบโค้งรอบพระพุทธรูป | หน้าบันและฉากหลังพระประธาน |
- กรอบช่องเปิดซ้อนชั้น: กรอบด้านในแบน ด้านนอกยื่นกว่าและมียอดซุ้ม จึงเกิดความลึกเป็นขั้น
- ช่องลม / ลูกกรง: หน้าต่างโปร่งลายฉลุ ที่มณฑปวัดอรุณเป็นลายกระเบื้องเคลือบสีเขียวเป็นตาราง
อาคารหลังคาคลุมสมัยรัตนโกสินทร์ แบบไทยประเพณี [S21]
- เสาย่อมุมไม้สิบสอง บัวหัวเสาเป็นบัวแวง มีคันทวยรับน้ำหนัก
- ซุ้มประตูหน้าต่าง 2 แบบ: ซุ้มบรรพแถลง และ ซุ้มทรงปราสาทยอด
แบบพระราชนิยม ร.3 [S15]: ใช้เสานางเรียงรับชายคาแทนคันทวยและนาคสำรวย ซุ้มประตูทรงมงกุฎ ซุ้มปูนปั้นลายดอกไม้
ตัวอย่าง: ผนังพระมณฑปวัดพระแก้วมีซุ้มยอดแหลมทุกช่อง
[ภาพอ้างอิงจากแหล่งภายนอก ไม่เผยแพร่บนเว็บ: พระมณฑป]
เหตุผลของรูปร่าง
- ซุ้มบอกตำแหน่งสำคัญ (ทางเข้า และที่ประดิษฐานรูปเคารพ) และกันน้ำฝนไม่ให้ไหลเข้าช่องเปิด
- ผนังทึบหนา หน้าต่างแคบสูง ทำให้ข้างในเย็นและแสงเข้าเป็นลำ
มุข (projecting bay)
- มุข คือส่วนที่ยื่นออกจากตัวอาคาร มีหลังคาและหน้าจั่วของตัวเอง
- มุขโถง: เปิดโล่ง มีเสารับ
- มุขลด: หลังคามุขต่ำกว่าหลังคาหลัก
- มุขประเจิด: หน้าจั่วยื่นออกโดยไม่มีเสารับ ใช้คันทวยค้ำ
- มุขเด็จ: มุขสำหรับเสด็จออก
- ตัวเรือนของมุขต้องยื่นจริงตั้งแต่ฐานถึงชายคา ไม่ใช่แค่แปะลายบนผนังเรียบ
สัดส่วน (แนวทาง)
- หน้าต่างอาคารเครื่องยอด กว้างประมาณ 1/4–1/3 ของช่วงเสา สูงประมาณ 70–75% ของความสูงผนัง
- ด้านยาวของมณฑปวัดอรุณมี 3 ช่วงเกือบเท่ากัน (ปีก–มุข–ปีก) ช่วงละหนึ่งหน้าต่าง ด้านสกัดมีหนึ่งช่วง
ข้อผิดพลาดที่พบ
- ทำมุขกลางยื่นเพียง 4.5 มม. (3 ชั้นไม้) จนดูแบน ผู้ดูแลชี้ว่า "ด้านหน้ายื่นออกมา ไม่ได้แบนเป็นเนื้อเดียว" จึงแก้เป็น 15 มม. ที่สเกล 1:80 (ราว 1.2 ม.)
การทำเป็นชิ้นไม้
- ผนัง: กล่อง 4 แผ่น บากล็อกครึ่งที่มุม
- มุข: ไม้ซ้อนชั้นติดกาว ชั้นในเจาะกลางออก 4 ชั้นนอกแคบลงให้มุมย่อ
- กรอบหน้าต่าง: 2 ชั้น ชั้นแรกเป็นกรอบแบน ชั้นที่สองแคบกว่าและมียอดซุ้ม ลายฉลุของหน้าต่างใช้ปากกาวาด (วงกลมตาราง)