Bases: thaan khiang, lotus, lion, sagging base, atlas bands

02 ฐาน (Base / Plinth)

อยู่ตรงไหน

ฐานคือส่วนล่างสุดของทุกอาคารและทุกองค์ประกอบ ตัวอาคาร เจดีย์ เสา ซุ้ม พระพุทธรูป และแม้แต่ชั้นย่อยของยอด ล้วนมีฐานของตัวเอง ส่วนที่ซ้อนขึ้นไปแต่ละชั้นจึงมักเริ่มด้วยฐานเล็กๆ อีกชุด ทำให้รูปทรงไทยมีชั้นบัวซ้ำกันเป็นจังหวะ

เหตุผลของรูปร่าง

• หน้าที่: ยกตัวอาคารพ้นดินและน้ำ และกระจายน้ำหนัก
• ความหมาย: ฐานคือการ "ยกขึ้นสู่ที่สูง" ยิ่งเป็นของศักดิ์สิทธิ์มาก ฐานยิ่งมีชั้นมาก ฐานบัวมาจากคติดอกบัวรองรับสิ่งบริสุทธิ์ ฐานสิงห์มาจากแท่นที่มีขาสิงห์ ซึ่งเป็นแท่นของกษัตริย์และเทพ
• การมองเห็น: เส้นนอนของบัวแต่ละชั้นสร้างเงาแถบเข้มสลับสว่าง ทำให้ฐานดูหนักแน่นและอ่านความสูงได้ง่าย

ศัพท์ของชิ้นส่วนในฐาน (ใช้ร่วมกันทุกแบบ)

_{ภาพ: Ziegler175 · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons}

_{ภาพ: Shesmax · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons}

_{ภาพ: Shesmax · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons}

ลำดับฐานของพระปรางค์ จากล่างขึ้นบน [S13 ตามที่อ้างในผลค้นหาวิกิพีเดีย]: ฐานเขียง (ฐานชั้นล่างสุด) → ฐานปัทม์ (ฐานอาคาร) → ชุดฐานสิงห์ 3 ชั้น → เรือนธาตุ เจดีย์ทรงลังกาแบบอยุธยา: ฐานเขียง → ฐานปัทม์หรือฐานบัว → บัวถลา (ลักษณะจากลังกา) → บัวปากระฆัง

ฐานหย่อนท้องช้าง (ช่างบางท่านเรียกหย่อนท้องหมู หรือหย่อนท้องสำเภา)

• คือฐานอุโบสถที่แอ่นโค้งตรงกลาง
• "การทำฐานหย่อนท้องช้าง ย่อมเกิดจากงานปลูกสร้างซึ่งโครงสร้างเป็นไม้มาก่อน เพราะธรรมชาติของไม้อ่อน หย่อนกลางเมื่อรับน้ำหนัก ครั้นเห็นกันว่างาม คงแปลงมาใช้กับงานก่ออิฐ" [S19]
• เป็นลักษณะเด่นของอยุธยาตอนปลาย [S11]

ฐานมณฑปทิศวัดอรุณ (รูปอ้างอิง 30 และ 25): ฐานซุ้มโค้ง → แถบผู้แบก → บัวซ้อนหลายชั้น ยื่นตามมุข มุมย่อ

[ภาพอ้างอิงจากแหล่งภายนอก ไม่เผยแพร่บนเว็บ: ฐานยื่นตามมุข]

แบบของฐาน (variation)

1. ฐานเขียง เป็นขั้นเหลี่ยมเรียบ 1–3 ชั้น ใช้กับอาคารทั่วไป หรือเป็นชั้นล่างสุดของฐานแบบอื่น 2. ฐานบัว (ฐานบัวคว่ำบัวหงาย / ฐานปัทม์) ไล่จากล่างขึ้นบน: หน้ากระดานล่าง → บัวคว่ำ → ท้องไม้ → บัวหงาย → หน้ากระดานบน 3. ฐานบัวลูกแก้ว เหมือนฐานบัว แต่มีลูกแก้วคาดกลางท้องไม้ ถ้าลูกแก้วมีสันคมเรียกฐานบัวลูกแก้วอกไก่ 4. ฐานสิงห์ ไล่จากล่างขึ้นบน: ฐานเขียง → เท้าสิงห์และแข้งสิงห์ (โค้งเตะ มีกาบเท้าสิงห์ที่มุม) → บัวหลังสิงห์ → ท้องไม้ (อาจมีลูกแก้ว) → บัวหงาย → หน้ากระดานบน อาจซ้อนเป็นฐานสิงห์ 2 ชั้น ใช้กับอาคารหรือแท่นที่ศักดิ์สูง เช่น พระที่นั่ง ฐานชุกชี ฐานปรางค์ 5. ฐานทักษิณ / ฐานประทักษิณ เป็นลานรอบองค์เจดีย์หรือปรางค์ที่เดินเวียนได้ มีพนักหรือกำแพงแก้วล้อมรอบ และมีบันไดขึ้น (วัดอรุณมีฐานทักษิณซ้อนกันหลายชั้น) 6. ฐานไพที เป็นลานยกสูงรองรับกลุ่มอาคารหรือเจดีย์หลายองค์บนฐานเดียว 7. ฐานแบก เป็นแถบท้องไม้ที่มีประติมากรรมยักษ์ กระบี่ มาร หรือเทวดาเรียงกันทำท่าแบกชั้นข้างบน (ดู 14) ที่วัดอรุณมีทั้งที่ฐานปรางค์และที่ฐานมณฑปทิศ 8. ฐานซุ้ม ท้องไม้ทำเป็นซุ้มโค้งเรียง ในซุ้มมีรูปปั้นหรือลวดลาย ฐานล่างของมณฑปทิศวัดอรุณเป็นแบบนี้ มีซุ้มโค้งและกินรีเรียงกัน

ต่อกับส่วนอื่นอย่างไร

• ฐานต้องเดินตามผังของตัวเรือนข้างบนทุกจุด ถ้าตัวเรือนมีมุขยื่น ฐานทุกชั้นข้างใต้ต้องยื่นตามด้วย และมุมของส่วนที่ยื่นต้องย่อมุมเหมือนมุมอาคาร (ผู้ดูแลยืนยันแล้ว: "ของจริงมันต้องยื่นออกมาตาม และไม่ใช่แค่สี่เหลี่ยมเฉยๆ")
• บัวหงายบนสุดของฐานคือพื้นที่ผนังตั้งอยู่ ขอบบัวยื่นเลยผนังออกมาเล็กน้อย
• ฐานทักษิณต่อกับบันไดที่ "หันหน้าออก" และมีพนักล้อมเสมอ

สัดส่วน (แนวทาง)

• ฐานของอาคารเครื่องยอดสูงประมาณ 0.4–0.6 เท่าของความสูงตัวเรือน (มณฑปวัดอรุณ: ฐานรวมบัวสูงประมาณ 7 ม. ตัวเรือน 9 ม.)
• แต่ละชั้นของบัวยื่นออกจากชั้นข้างบนประมาณ 0.15–0.35 ม.
• ท้องไม้สูงกว่าหน้ากระดานเสมอ เป็นช่วงที่ "หายใจ" ของฐาน

ข้อผิดพลาดที่พบ

1. ทำฐานปรางค์วัดอรุณเป็นลูกบาศก์ ของจริงเป็นฐานทักษิณซ้อน 3 ชั้น ไล่ขั้นเหมือนพีระมิด
2. ทำฐานเป็นสี่เหลี่ยมตรงๆ ทุกชั้น ของจริงย่อมุมทุกชั้น
3. ทำฐานมณฑปเป็นสี่เหลี่ยมผืนผ้าเรียบ ทั้งที่มุขข้างบนยื่น ที่ถูกคือฐานทุกชั้นยื่นตามมุขและย่อมุมที่มุมมุข

การทำเป็นชิ้นไม้

• ใช้กล่องผนัง 4 แผ่นที่ขัดกันที่มุม (ไขว้ยื่นปลาย 3.6 มม.) เป็นตัวฐานแต่ละชั้น และใช้แผ่นวงแหวนแนวนอน (ring) ที่ใหญ่กว่ากล่องเล็กน้อยเป็นบัวคาด
• ถ้าต้องยื่นตามมุข ให้ใช้แผ่นไม้ซ้อนชั้นติดกาวที่หน้ากล่อง และให้ 4 ชั้นนอกสุดแคบลงเพื่อให้มุมเป็นย่อมุม ส่วนวงแหวนใช้ตัวเลือก bay_mm=(ครึ่งกว้าง, ระยะยื่น, step, 2)
• ลวดลายบนท้องไม้ เช่น ซุ้ม กินรี หรือผู้แบก ใช้ปากกาวาด หรือฉลุ 2 ชั้นซ้อนกันให้เกิดความลึก

Markdown ของหน้านี้