Himmapan creatures: garuda, naga, kinnari, hamsa, lions
22 สัตว์หิมพานต์และสัตว์ในคติ — ครุฑ · นาค · กินรี · หงส์ · ราชสีห์ · คชสีห์ ฯลฯ
1. หิมพานต์
ป่าหิมพานต์ เป็นป่าในจินตนาการเชิงเขาไกรลาส ปรากฏในไตรภูมิพระร่วงและรามเกียรติ์ สัตว์ในป่านี้มักผสมลักษณะของสัตว์หลายชนิดเข้าด้วยกัน [S30] แบ่ง 3 จำพวก: สัตว์สองเท้า (ทวิบาท) · สัตว์สี่เท้า (จตุบาท) · ปลา [S30]
| ครุฑยุดนาค ฐานพระอุโบสถวัดพระแก้ว | บันไดนาค วัดพระธาตุลำปางหลวง | กินรี วัดพระแก้ว |
|---|---|---|
![]() |
ภาพ: Supercarwaar · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Ahoerstemeier · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Manfred Werner · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons |
| ยักษ์แบกเจดีย์ วัดพระแก้ว | ยักษ์ทวารบาล วัดพระแก้ว | พระอินทร์ทรงเอราวัณ วัดอรุณ |
|---|---|---|
![]() |
ภาพ: Basile Morin · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Arian Zwegers from Brussels, Belgium · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Random username 083794703875938 · CC0 · Wikimedia Commons |
2. สัตว์สำคัญในศิลปะและสถาปัตยกรรม
| สัตว์ | ลักษณะ | ความหมายและตำแหน่งบนอาคาร |
|---|---|---|
| ครุฑ | ครึ่งนกครึ่งคน พาหนะของพระนารายณ์ เป็นศัตรูของนาค [S31] | ครุฑยุดนาค (ฐานอุโบสถหลวง) · ครุฑพ่าห์ (ตราแผ่นดิน) · ครุฑหน้าเรือนยอดที่จุดตัดหลังคา (รูปอ้างอิง 39, 40) · ช่อฟ้าคือครุฑที่ยุดหางนาค [S11] สื่อถึงพระราชอำนาจและคติเทวราชา [S31] |
| นาค | งูใหญ่ เทพแห่งน้ำ แบ่ง 4 ตระกูลตามการเกิด (โอปปาติกะ สังเสทชะ อัณฑชะ ชลาพุชะ) [S32] | ราวบันไดนาค · ลำยอง / นาคสะดุ้ง / หางหงส์ (ตัวนาคบนป้านลม) · นาคปรก · หัวเรือพระที่นั่ง · ความเชื่อ "นาคให้น้ำ" [S32] และคตินาคเป็นสะพานสายรุ้งเชื่อมโลกมนุษย์กับสวรรค์ ◇ |
| กินรี / กินนร | ครึ่งคนครึ่งนก (หญิง/ชาย) [S30] | ความงามและความอ่อนช้อย อยู่ในซุ้มฐาน (ฐานมณฑปวัดอรุณ) หางทำเป็นกระหนกสามตัว [S14] |
| หงส์ | นกในคติ พาหนะของพระพรหม | เสาหงส์ หางหงส์ (ชื่อเรียกปลายป้านลม) |
| ราชสีห์ | สิงห์ | ทวารบาลหน้าวัด · ฐานสิงห์ (ขาสิงห์) |
| คชสีห์ | หัวช้าง ตัวสิงห์ | พละกำลัง [S30] |
| นรสิงห์ | ครึ่งคนครึ่งสิงห์ | ลายบนเบญจรงค์ [S33] |
| มกร | สัตว์น้ำ (ผสมจระเข้กับช้าง) | ซุ้มขอม · ปลายราวบันได (มกรคายนาค) |
| เหรา | ครึ่งนาคครึ่งจระเข้ | หางหงส์บางแบบ |
| สินธพ | ม้าในคติ | |
| เอราวัณ | ช้างสามเศียรหรือ 33 เศียร พาหนะของพระอินทร์ | ซุ้มจระนำปรางค์ประธานวัดอรุณ (พระอินทร์ทรงเอราวัณ) [S12] |
3. ยักษ์และลิง (ตระกูลกระบี่)
- ยักษ์: ทวารบาล (เช่น ยักษ์วัดพระแก้ว) และยักษ์แบกที่ฐานปรางค์
- ลิง (กระบี่): กระบี่แบกที่ฐานปรางค์วัดอรุณ
- ตัวละครรามเกียรติ์: ทศกัณฐ์ และสหัสเดชะ เป็นยักษ์ที่ฐานพระปรางค์วัดอรุณ [S12]
4. หลักการเขียนสัตว์หิมพานต์
- จัดอยู่ในตระกูล คชะ ของการเขียนลายไทย (19)
- ตัวสัตว์: เส้นโครงเป็นแบบไทย ขนและเกล็ดเขียนเป็นกระหนก ส่วนหางและแผงคอเขียนเป็นเปลวกระหนก
- เลือกให้ตรงตำแหน่ง:
- ครุฑและนาคใช้กับหลังคาและฐาน เพราะอยู่ในฟ้าและในน้ำ
- กินรีใช้ในซุ้ม
- สิงห์และยักษ์ใช้ที่ประตูและบันได เพราะทำหน้าที่ผู้เฝ้า

