---
title: "24 อาคารในวัด — ผังวัด · อุโบสถ · วิหาร · หอไตร · หอระฆัง · ศาลา · กุฏิ · วิหารล้านนา"
title_en: "Temple buildings: ubosot, wihan, ho trai, sala, kuti, Lanna wihan"
url: https://thai-art-knowledge.pages.dev/temple-buildings
updated: 2026-10-08
---

# 24 อาคารในวัด — ผังวัด · อุโบสถ · วิหาร · หอไตร · หอระฆัง · ศาลา · กุฏิ · วิหารล้านนา

## 1. ผังวัด [S11]
- **พุทธาวาส:** เขตพระพุทธเจ้า มีอุโบสถ วิหาร เจดีย์ ปรางค์ มณฑป หอไตร หอระฆัง
- **สังฆาวาส:** เขตสงฆ์ มีกุฏิ ศาลา ครัว
- กำแพงล้อมแยกจากโลกภายนอก และมี **กำแพงแก้ว** ล้อมรอบเขตอาคารศักดิ์สิทธิ์ชั้นใน

| อุโบสถ (วัดพระแก้ว) | หอไตร (วัดระฆัง) | หอระฆัง (วัดราชบูรณะ) |
|---|---|---|
| ![อุโบสถ (วัดพระแก้ว)](https://thai-art-knowledge.pages.dev/images/photos/wat_phra_kaew_ubosot_roofs.jpg)

*ภาพ: กสิณธร ราชโอรส · CC BY-SA 4.0 · https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%9A%E0%B8%A3%E0%B8%A1%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%8A%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B9%81%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%A8%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%99%E0%B8%A8%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%94%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A1_%E0%B9%80%E0%B8%82%E0%B8%95%E0%B8%9E%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B8%A3_%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%B8%E0%B8%87%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%9E%E0%B8%A1%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%99%E0%B8%84%E0%B8%A3_(55).jpg* | ![หอไตร (วัดระฆัง)](https://thai-art-knowledge.pages.dev/images/photos/ho_trai_wat_rakhang.jpg)

*ภาพ: Supanut Arunoprayote · CC BY 4.0 · https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Ho_Trai_Wat_Rakhang.jpg* | ![หอระฆัง (วัดราชบูรณะ)](https://thai-art-knowledge.pages.dev/images/photos/bell_tower_ratchaburana.jpg)

*ภาพ: media lib · CC BY-SA 3.0 · https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wat_Ratchaburana_Glocke.jpg* |

| ใบเสมา สุโขทัย | ใบเสมาทรงมงกุฎ | ซุ้มเสมา วัดพระแก้ว | ศาลา วัดราชบพิธ |
|---|---|---|---|
| ![ใบเสมา สุโขทัย](https://thai-art-knowledge.pages.dev/images/photos/bai_sema_sukhothai.jpg)

*ภาพ: User Hdamm on de.wikipedia · CC BY-SA 3.0 · https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bai_sema_1.jpg* | ![ใบเสมาทรงมงกุฎ](https://thai-art-knowledge.pages.dev/images/photos/bai_sema_crowned.jpg)

*ภาพ: User Hdamm on de.wikipedia · CC BY-SA 3.0 · https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bai_sema_2.jpg* | ![ซุ้มเสมา วัดพระแก้ว](https://thai-art-knowledge.pages.dev/images/photos/bai_sema_wat_phra_kaew.jpg)

*ภาพ: User Hdamm on de.wikipedia · CC BY-SA 3.0 · https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Bai_sema_4.jpg* | ![ศาลา วัดราชบพิธ](https://thai-art-knowledge.pages.dev/images/photos/sala_wat_ratchabophit.jpg)

*ภาพ: Author: Heinrich Damm (User:Hdamm, Hdamm at de.wikipedia.org) · CC BY-SA 3.0 · https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Salawatrajbopit04.jpg* |

## 2. อาคารแต่ละประเภท
| อาคาร | หน้าที่ | ลักษณะเด่น | ที่มา |
|---|---|---|---|
| **อุโบสถ (โบสถ์)** | สงฆ์ประชุมทำสังฆกรรมตามพระวินัย (มาจากบาลี อุป + วสฺ + อถ) | มี **ใบเสมา 8 ทิศ** กำหนดเขตสีมา (ใต้ดินฝังลูกนิมิต ◇) มีพระประธานสำคัญ หลังคาซ้อนและลด มีหน้าบันด้านสกัด | S36, S11 |
| **วิหาร** | ประดิษฐานพระพุทธรูป ให้ฆราวาสชุมนุมฟังธรรม | ผังผืนผ้า ใหญ่ คล้ายอุโบสถแต่ **ไม่มีใบเสมา** | S11, S9 |
| **เจดีย์ / ปรางค์** | บรรจุพระธาตุ แทนเขาพระสุเมรุ | ดู [09](https://thai-art-knowledge.pages.dev/md/prang.md), [10](https://thai-art-knowledge.pages.dev/md/chedi.md) | |
| **มณฑป** | ประดิษฐานรอยพระพุทธบาท พระไตรปิฎก พระพุทธรูป | ผังจัตุรัสหรือกากบาท มียอดแหลม ดู [08](https://thai-art-knowledge.pages.dev/md/spires.md), [11](https://thai-art-knowledge.pages.dev/md/case-wat-arun-mondop.md) | S11, S18 |
| **หอไตร** | เก็บพระไตรปิฎก | **มักสร้างกลางสระน้ำ** กันปลวกและแมลงสาบขึ้นไปกัดคัมภีร์ ถอดสะพานออกได้ มีทั้งแบบไม้ แบบก่ออิฐ และแบบผสม (ล่างก่อ บนไม้) หอไตรล้านนาประดับเทวดาถือดอกบัว | S37 |
| **หอระฆัง / หอกลอง** | ตีบอกเวลาและเรียกประชุมสงฆ์ | หอสูงมียอด | S11 |
| **ศาลาการเปรียญ** | ฟังเทศน์ เรียนธรรม | อาคารโถงใหญ่ | S11 |
| **ศาลา** | พักร้อนหลบฝน | โถง มีเสารับหลังคา | S11, S35 |
| **กุฏิ** | ที่อยู่สงฆ์ | ขนาดตามวินัย 12 × 7 คืบ (ราว 4 × 2.3 ม.) เพื่อไม่ให้สะสมสิ่งของ | S35 |
| **ระเบียงคด** | ทางเดินมีหลังคาล้อมอาคาร | มีพระพุทธรูปเรียงรายตลอดแนว | |

## 3. ศาลหลักเมือง [S35]
ศาลที่ประดิษฐานเสาหลักเมือง เทพผู้พิทักษ์เมือง เสาทำจากไม้ชัยพฤกษ์ ตั้งก่อนสร้างเมือง

## 4. วิหารล้านนา (ภาคเหนือ) ◇ (ควรตรวจกับงานวิจัยล้านนา)

| วิหารหลวง วัดพระธาตุลำปางหลวง | กู่ในวิหาร | ช่อฟ้าวิหารล้านนา |
|---|---|---|
| ![วิหารหลวง วัดพระธาตุลำปางหลวง](https://thai-art-knowledge.pages.dev/images/photos/lanna_wihan_lampang_luang.jpg)

*ภาพ: Bienvenue en Thaïlande · CC BY-SA 4.0 · https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wat_Phra_That_Lampang_Luang_3.jpg* | ![กู่ในวิหาร](https://thai-art-knowledge.pages.dev/images/photos/lanna_ku.jpg)

*ภาพ: Bienvenue en Thaïlande · CC BY-SA 4.0 · https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Wat_Phra_That_Lampang_Luang_4.jpg* | ![ช่อฟ้าวิหารล้านนา](https://thai-art-knowledge.pages.dev/images/photos/chofa_wat_chet_yot.jpg)

*ภาพ: Fotograf / Photographer: Heinrich Damm (User:Hdamm, Hdamm at de.wikipedia.org) · CC BY 2.0 · https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Chofahwatchyod04.jpg* |
- **หลังคาซ้อนและลดหลายชั้น** ชายคาคลุมต่ำ ลาดหลังคาด้านหน้าลดชั้นยืดเข้าหาทางเข้า [S11]
- **โหง่ (ช่อฟ้า):** อยู่กลางสัน (ภาคกลางอยู่ที่ปลายสัน) [S6]
- **หน้าแหนบ (หน้าบัน):** มีโก่งคิ้วและปากแล
- **สัตตภัณฑ์:** เชิงเทียน 7 ยอดหน้าพระประธาน สร้างตามคติจักรวาล [ผลค้นหางานวิจัย]
- **โขงพระเจ้า:** ซุ้มประดิษฐานพระประธาน
- **บันไดนาคหรือมกรคายนาค** หน้าวิหาร

## 5. ทิศและการวาง ◇
- อุโบสถส่วนมากหันหน้าไปทิศตะวันออก หรือหันหาแม่น้ำ
- พระประธานหันหน้าออกทางประตูหน้า ส่วนผนังด้านหลังพระประธานคือผนังสกัดหลัง (ดูแบบแผนจิตรกรรมใน [20](https://thai-art-knowledge.pages.dev/md/painting.md))