Buddha images: postures, day-of-week postures, period styles
21 พระพุทธรูปและประติมากรรมไทย — ปาง · ปางประจำวัน · ลักษณะตามยุค
1. ปาง
"ปาง" คือ "ลักษณะของรูปสมมุติของพระพุทธเจ้าในอิริยาบถต่างๆ" ตามเหตุการณ์ในพุทธประวัติ มีมากกว่า 80 ปาง [S29] อิริยาบถหลัก 4 แบบ ได้แก่ นั่ง ยืน เดิน (ลีลา) และนอน (ไสยาสน์)
ปางที่พบบ่อย
| ปาง | ท่า | เหตุการณ์ |
|---|---|---|
| มารวิชัย | นั่งขัดสมาธิ มือขวาคว่ำวางที่เข่า นิ้วชี้ลงที่พื้นดิน | ชนะมาร (เรียกแม่พระธรณีเป็นพยาน) นิยมเป็นพระประธานอุโบสถ |
| สมาธิ | นั่ง มือทั้งสองวางซ้อนบนตัก | ตรัสรู้ |
| ประทานพร | มือหงายยื่นออกไปข้างหน้าต่ำ | |
| ห้ามญาติ / ห้ามสมุทร | ยืน ยกมือข้างเดียว (ห้ามญาติ) หรือทั้งสองข้าง (ห้ามสมุทร) ตั้งฝ่ามือออก | ห้ามญาติวิวาท / ห้ามน้ำท่วม |
| ลีลา | เดิน ยกส้นเท้าหลัง มือหนึ่งยกขึ้น | เสด็จลงจากดาวดึงส์ เอกลักษณ์ของสุโขทัย [S28] |
| ไสยาสน์ | นอนตะแคงขวา | ปรินิพพาน หรือโปรดอสุรินทราหู |
| ปฐมเทศนา | มือจีบเป็นวงล้อธรรม | แสดงธรรมครั้งแรก |
| นาคปรก | นั่งสมาธิ มีนาคแผ่พังพานปรก | |
| ป่าเลไลยก์ | นั่งห้อยพระบาท มีช้างและลิงถวายของ |
ปางประจำวันเกิด [S29]
| วัน | ปาง |
|---|---|
| อาทิตย์ | ถวายเนตร (ยืน มือประสานหน้าตัก มองต้นโพธิ์) |
| จันทร์ | ห้ามสมุทร / ห้ามญาติ |
| อังคาร | ไสยาสน์ (โปรดอสุรินทราหู) |
| พุธ (กลางวัน) | อุ้มบาตร |
| พุธ (กลางคืน) | ป่าเลไลยก์ ◇ |
| พฤหัสบดี | สมาธิ (ตรัสรู้) |
| ศุกร์ | รำพึง (ยืน มือประสานที่อก) |
| เสาร์ | นาคปรก |
| ◇ = ตามความเชื่อที่นิยมทั่วไป (ควรตรวจ) |
2. ลักษณะพระพุทธรูปตามยุค [S28]
| ยุค | ลักษณะสำคัญ |
|---|---|
| ทวารวดี (พุทธศตวรรษ 12–16) | หินปูนหรือควอตไซต์ ยืนหรือนั่งบนบัลลังก์ สมมาตร อิทธิพลคุปตะ หลังคุปตะ และอมราวดี |
| ศรีวิชัย | สำริด มีพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร พระพุทธรูปนาคปรก (มหายาน) |
| ลพบุรี | หินและสำริด อิทธิพลขอม นาคปรก ใบหน้าเหลี่ยม |
| เชียงแสน / ล้านนา | หน้ากลม ยิ้ม ขมวดพระเกศาใหญ่ หรือหน้ารูปไข่มีรัศมีเปลว |
| สุโขทัย | อ่อนช้อย สัดส่วนประณีต รัศมีเปลวบนพระเศียร สีหน้าสงบ ปางลีลาเป็นเอกลักษณ์ ถือเป็น "ยุคคลาสสิก" [S15] |
| อู่ทอง | ผสมทวารวดี ลพบุรี สุโขทัย แต่ทวารวดีเด่นที่สุด |
| อยุธยา | พระพุทธรูปทรงเครื่อง สวมมงกุฎและเครื่องทรง แสดงความสัมพันธ์ระหว่างกษัตริย์กับพระพุทธเจ้า |
| รัตนโกสินทร์ | สืบอยุธยาตอนปลาย พระพุทธรูปทรงเครื่องเพิ่มขึ้น ร.4 เริ่มทำแบบเหมือนจริงมากขึ้น |
3. ส่วนของพระพุทธรูปที่ควรรู้ ◇
พระรัศมี (เปลวหรือลูกแก้วบนยอด) · พระเกตุมาลา (ส่วนนูนบนพระเศียร) · เม็ดพระศก (ขมวดผม) · อุณาโลม (ระหว่างคิ้ว) · ชายสังฆาฏิ (ผ้าพาดบ่า) · ฐานบัว / ฐานสิงห์ / ฐานชุกชี (ดู 02)