Ten crafts (chang sip mu) and decorative techniques
25 ประณีตศิลป์และช่างสิบหมู่ — ช่าง · เทคนิค · วัสดุ
1. ช่างสิบหมู่ [S38, S28]
"สิบ" มาจากบาลี สิปฺป (สันสกฤต ศิลฺป = ศิลปะ) ไม่ได้แปลว่ามีช่างเพียงสิบชนิด แต่เป็นการรวมช่างหลวงหลายแขนงไว้ในหมวดเดียว [S38] รัชกาลที่ 1 ฟื้นฟูกรมช่างสิบหมู่หลังเสียกรุงศรีอยุธยา [S28]
| ช่าง | งาน |
|---|---|
| ช่างเขียน | จิตรกรรม ลายไทย ร่างแบบ (เป็นพื้นฐานของทุกแขนง [S16]) |
| ช่างแกะ | แกะไม้ แกะหนัง (หนังใหญ่) แกะตรา |
| ช่างสลัก | สลักหยวก สลักไม้ สลักหิน |
| ช่างกลึง | กลึงไม้ งา โลหะ |
| ช่างหล่อ | หล่อพระพุทธรูป หล่อโลหะ |
| ช่างปั้น | ปั้นปูน ปั้นดิน ปั้นขี้ผึ้ง (แม่พิมพ์) |
| ช่างหุ่น | หุ่นละคร หุ่นกระบอก หัวโขน |
| ช่างรัก | ลงรักปิดทอง ประดับกระจก ประดับมุก ลายรดน้ำ |
| ช่างบุ | บุโลหะเป็นลาย ทองแผ่ลวด |
| ช่างปูน | ก่อและฉาบปูน ปูนปั้นประดับอาคาร |
| ลายรดน้ำ ตู้พระธรรมอยุธยา | ตู้พระธรรมในหอไตรวัดระฆัง | ไม้จำหลัก ธรรมาสน์อยุธยา | ช่างบูรณะลายรดน้ำ |
|---|---|---|---|
 |
ภาพ: Unknown authorUnknown author · Public domain · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Heinrich Damm (User:Hdamm, Hdamm at de.wikipedia.org) · CC BY 3.0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Artanisen · CC0 · Wikimedia Commons | 
ภาพ: Paul_012 · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons |
2. เทคนิคประณีตศิลป์
| เทคนิค | วิธีทำ | ที่มา |
|---|---|---|
| ลายรดน้ำ | เขียนลายด้วยน้ำยาหรดาลบนพื้นรักดำ ลงรัก ปิดทอง แล้วรดน้ำ ทองติดเฉพาะส่วนที่ไม่ได้เขียน | S16, S28 |
| ลายกำมะลอ | ระบายสีแบบจิตรกรรมบนพื้นรัก แล้วเสริมด้วยเทคนิครดน้ำ | S16 |
| ประดับมุก | ฉลุเปลือกหอยมุกฝังในพื้นรัก ช่องไฟคือหัวใจของงาน รุ่งเรืองสมัยอยุธยา (บานประตูมุก) | S16, S28 |
| ประดับกระจก | ชิ้นกระจกสีปะบนปูนปั้นหรือไม้ ส่วน ไส้ลาย คือกระจกรูปหยดน้ำในไส้ของลาย | S16 |
| เครื่องถม | แกะลายบนเงิน ถมยาถมสีดำ แล้วขัด ทำได้ทั้งถมเงินและถมทอง เครื่องถมเมืองนครมีชื่อเสียงที่สุด แบบถมตะทอง = เงินมีจุดทอง | S25, S28 |
| เบญจรงค์ | เครื่องกระเบื้องเขียนลายด้วยวิธีลงยา 5 สี (ดำ ขาว เหลือง แดง เขียว/คราม) ลายที่นิยม: เทพพนม นรสิงห์ กนก ก้านขด | S33 |
| ลายน้ำทอง | เบญจรงค์ที่เขียนเส้นทอง เริ่มในรัตนโกสินทร์ตอนต้น | S33 |
| จำหลักไม้ | แกะไม้สัก ไม้ประดู่ ทำบานประตู หน้าต่าง หน้าบัน และพระพุทธรูป | S28 |
| ปูนปั้น | ปั้นลายบนผนังและหน้าบัน (นิยมในแบบพระราชนิยม ร.3) | S15, S16 |
| ประดับกระเบื้องถ้วยชาม | ตัดเครื่องถ้วยจีนเป็นกลีบ ปะเป็นดอกไม้บนปูน (วัดอรุณ) | S12 |
| สังคโลก | เครื่องเคลือบสุโขทัย สีเขียวไข่กา | S28 |
3. วัสดุอาคารตามยุค [S9, S35]
- ทวารวดี: อิฐ ศิลาแลง
- ลพบุรี: อิฐ หินทราย ศิลาแลง
- เชียงแสน / ล้านนา: ไม้ กระเบื้องดินเผา
- อยุธยาและรัตนโกสินทร์: ก่ออิฐถือปูน เครื่องบนเป็นไม้ หลังคามุงกระเบื้องเคลือบ ประดับปิดทองกระจก