Gables and pediments; bargeboard by social rank

06 หน้าจั่วและหน้าบัน (Gable / Tympanum)

ชื่อ

• หน้าจั่ว คือผนังสามเหลี่ยมที่ปลายหลังคาจั่ว
• หน้าบัน คือแผ่นประดับภายในกรอบหน้าจั่ว (tympanum) เป็นจุดแสดงลวดลายสำคัญที่สุดของอาคาร
• บันแถลง คือหน้าจั่วจำลองขนาดเล็กที่ใช้ประดับซุ้มและชั้นของยอด (ดู 08, 09)

ปั้นลม / ป้านลม / ต้านลม [S17]

"เป็นไม้วางทับบนเชิงชาย ทาบทับปลายหัวเสา ทับหลังแปลาน และวางอยู่เหนืออกไก่ทั้งสองข้างซ้าย-ขวา ทำให้เกิดเป็นรูปสามเหลี่ยม"

• หน้าที่: ป้องกันลมพัดหัวจาก หัวแฝก หรือเครื่องมุงอื่นๆ และสร้างความงาม
• ปั้นลมเปลี่ยนตามฐานานุศักดิ์:

ปั้นลมเรือนเครื่องสับ (หอไตรวัดระฆัง เดิมเป็นเรือนไทย)	เครื่องลำยองของวัด (วัดหน้าพระเมรุ)

_{ภาพ: Supanut Arunoprayote · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: Mastertongapollo · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons} |

หน้าบันจริงหลายแบบ

พระอินทร์ทรงเอราวัณ ไม้จำหลัก	ลายกนกปิดทอง วัดราชบุรณะ	มุขหน้า วัดบวรนิเวศ

_{ภาพ: กสิณธร ราชโอรส · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: กสิณธร ราชโอรส · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: Mastertongapollo · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons} |

ปูนปั้นกระเบื้องถ้วยชาม วิหารวัดอรุณ	หน้าบันซ้อน วัดบุปผาราม	วัดเศวตฉัตร

_{ภาพ: Mastertongapollo · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: กสิณธร ราชโอรส · CC BY-SA 3.0 · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: Mastertongapollo · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons} |

• สัดส่วนเรือนเครื่องสับ: ส่วนล่าง (ใต้ถุน) กับส่วนบน (ตัวเรือน) ต้องพอดีกัน ถ้าตัวเรือนเตี้ยแต่เสาสูงมาก เรียก "อาคารหอบพื้น" ถือว่าไม่เป็นมงคล [S17]

ตัวอย่างจริง

[ภาพอ้างอิงจากแหล่งภายนอก ไม่เผยแพร่บนเว็บ: หน้าบันและเครื่องลำยอง]

ส่วนประกอบ (จากนอกเข้าใน และจากบนลงล่าง)

เหตุผลของรูปร่าง

• หน้าที่: ปิดปลายโครงหลังคาและกันฝน
• ความหมาย: หน้าบันคือ "หน้า" ของอาคาร ลายตรงกลางบอกว่าอาคารเป็นของใครหรืออุทิศให้ใคร อาคารหลวงใช้รูปพระนารายณ์ทรงครุฑหรือตราประจำรัชกาล
• ความลึกเป็นชั้น: หน้าบันเว้าลึกเข้าไปจากป้านลม ทำให้เกิดเงา ลวดลายจึงเด่นและอ่านรูปทรงสามเหลี่ยมได้ชัดแม้มองจากไกล

รูปแบบที่แตกต่าง (variation)

1. ตามวัสดุ:
   • ไม้จำหลักปิดทองประดับกระจก (งานหลวงสมัยรัตนโกสินทร์)
   • ปูนปั้นประดับกระเบื้องถ้วยชาม (วัดอรุณ สมัยรัชกาลที่ 3)
   • ไม้เรียบลูกฟัก (เรือนไทย)
2. ตามการซ้อน:
   • หน้าจั่วเดี่ยว
   • หน้าจั่วซ้อน 2–3 ชั้น ผืนหลังใหญ่และสูงกว่าทุกชั้น (ดู 05)
3. แบบพระราชนิยมในรัชกาลที่ 3: บางวัดไม่มีช่อฟ้าใบระกา หน้าบันเป็นลายดอกไม้จีนประดับกระเบื้อง (ควรตรวจรายชื่อวัด)
4. หน้าจั่วเรือนไทย:
   • หน้าจั่วพรหมพักตร์ / ใบปรือ: แผงไม้ตีเป็นลายแสงอาทิตย์
   • หน้าจั่วลูกฟัก: แผงไม้แบ่งเป็นช่องสี่เหลี่ยม
   • ป้านลมปลายเป็นตัวเหงา
5. หน้าจั่วเครื่องยอด (มณฑป/ปราสาท): มีหน้าจั่วทั้ง 4 ทิศ สูงชันมาก กรอบหน้าบันหนา มีช่อฟ้าใหญ่

ต่อกับส่วนอื่นอย่างไร

• ตั้งบนคานหรือบัวหัวผนังของด้านสกัด หรือบนชายคา (eave)
• ลาดหลังคาพิงหลังหน้าจั่ว ป้านลมคลุมขอบลาดและเชิดขึ้นเหนือผิวหลังคาเล็กน้อย
• สันหลังคาวิ่งข้ามยอดจั่วออกไปเป็นช่อฟ้า ยอดของหน้าบันจึงตัดแบนเพื่อให้สันวางพาดได้

สัดส่วน (แนวทาง)

• ความชันของหน้าจั่วเท่ากับความชันหลังคา
• หน้าบันเว้าลึกจากป้านลมอย่างน้อยเท่ากับความหนาป้านลม ในงานไม้ใช้ 1 ชั้น (1.5 มม.)
• ลายกลางหน้าบันสูงประมาณ 1/3–1/2 ของความสูงหน้าจั่ว และวางชิดฐาน

ข้อผิดพลาดที่พบ

1. ทำหน้าจั่วแปะเป็นแผ่นแบนบนกล่อง โดยไม่มีหลังคาจริงอยู่ข้างหลัง ไม่ถูก ต้องมีลาดหลังคาด้วย
2. ใส่ "หน้าจั่วเล็ก" ไว้ที่มุมอาคารโดยไม่มีหลังคาที่สอดคล้องกัน เมื่อแก้ตามโครงหลังคาจริง ตำแหน่งจั่วจะลงตัวเอง

การทำเป็นชิ้นไม้

• 2 ชั้น:
  • ชั้นหลังเป็นหน้าบันเต็มสามเหลี่ยม มีลายปากกา
  • ชั้นหน้าเป็นกรอบป้านลมรูป Λ กว้าง 3.8 มม. เปิดด้านล่าง ปลายล่างเป็นหางหงส์ชี้ขึ้น
• ยอดจั่ว: ตัดแบนเพื่อรับแผ่นสัน หรือแผ่นช่อฟ้าสั้นๆ ที่ติดตั้งฉากกับหน้าจั่ว
• หน้าจั่วสูงยืนอิสระ: ถ้าไม่มีอะไรรองรับด้านหลัง ให้ใส่สามเหลี่ยมค้ำเล็กๆ ซ่อนไว้ข้างหลัง

Markdown ของหน้านี้