Thai painting: conventions, mural wall layout, pigments, techniques

20 จิตรกรรมไทย — ลักษณะ · แบบแผนการวางเรื่องบนผนัง · สีและเทคนิค

1. ลักษณะของจิตรกรรมไทยประเพณี [S27, S28]

ตัวภาพชั้นสูง (นารี)	อมนุษย์ (กระบี่)	สถาปัตยกรรมในภาพ

_{ภาพ: Mattana · Public domain · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: Mattana (มัทนา) · Public domain · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: Photo Dharma from Sadao, Thailand · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons} |

ฉากรบ	ภาพวิถีชีวิต	ชาวบ้าน

_{ภาพ: Photo Dharma from Sadao, Thailand · CC BY 2.0 · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: Mattana (มัทนา) · Public domain · Wikimedia Commons} |

_{ภาพ: Mattana · Public domain · Wikimedia Commons} |

• ศิลปะแบบอุดมคติ (idealistic): มุ่งความงามตามคติ ไม่ได้เลียนแบบความจริง
• สองมิติ ไม่มีทัศนียภาพ: ระบายสีแบน ไม่มีแสงเงา ใช้เส้นเป็นขอบเขตหลักของรูป
• มุมมองจากที่สูง (bird's-eye): "นำสิ่งใกล้ไว้ตอนล่างของภาพ สิ่งไกลไว้ตอนบนของภาพ" ทำให้เล่าเรื่องต่อเนื่องได้ทั้งผนัง
• แบ่งตอนของเรื่อง: ใช้ต้นไม้ ภูเขา ลำธาร โขดหิน หรือเส้น สินเทา (เส้นหยักฟันปลาที่แบ่งฉาก) คั่นเหตุการณ์
• สี: ใช้หลายสีแต่ให้มีสีเด่นสีเดียว (เอกรงค์)
• ตัวภาพตามแบบ:
  • เทวดาและกษัตริย์ "ลีลาอันชดช้อย" แต่งเครื่องทรง
  • ยักษ์และลิงแสดงพละกำลัง
  • ชาวบ้านแสดงอารมณ์ขันหรือความทุกข์ เขียนอิสระกว่าตัวภาพชั้นสูง
• ยุครัตนโกสินทร์: พื้นหลังเข้ม ปิดทองมาก
• รัชกาลที่ 4: ขรัวอินโข่งนำทัศนียภาพแบบตะวันตกเข้ามา [S28]

2. ⭐ แบบแผนการวางเรื่องบนผนังอุโบสถ (อยุธยาตอนปลายถึงรัตนโกสินทร์ตอนต้น) [S22]

"แต่เดิมนั้นพระอุโบสถโดยทั่วไป ผนังระหว่างกรอบหน้าต่างมักเขียนเรื่องพุทธประวัติหรือทศชาติ … บนผนังสกัดหน้าเขียนภาพพุทธประวัติตอนมารผจญ ผนังสกัดหลังเขียนภาพไตรภูมิโลกสัณฐาน หรืออาจจะเขียนแทนด้วยภาพพระพุทธเจ้าเสด็จโปรดพุทธมารดาและภาพเสด็จลงมาจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ … เขียนภาพเทพชุมนุมบนผนังแปในส่วนผนังเหนือกรอบหน้าต่างขึ้นไป" (อ้างจาก สันติ เล็กสุขุม 2014)

• สมัยรัชกาลที่ 3 แบบแผนเปลี่ยนไป:
  • วัดกัลยาณมิตรเขียนพุทธประวัติต่อเนื่องเหนือหน้าต่างทั้ง 4 ด้าน และเปลี่ยนภาพมารผจญเป็นโทณพราหมณ์แบ่งพระบรมสารีริกธาตุ
  • วัดเครือวัลย์เขียนชาดก 550 ชาติในกรอบสี่เหลี่ยม
  • วัดพระเชตุพน (26 ห้องภาพ) ใช้ผนังระหว่างหน้าต่างเขียนพระสาวกเอตทัคคะ 41 องค์ [S22]

3. สีและเทคนิค [S14, S28]

• สีฝุ่นผสมกาว (เทมเพอรา) ช่างเรียกว่า "รงค์" หรือ "กระยารงค์" และเรียกกาวว่า "น้ำยา"
• เบญจรงค์ของช่างเขียน: เหลือง คราม แดงชาด ขาว ดำ
  • อยุธยาตอนต้นใช้เพียงแดง เหลือง ขาว ดำ
  • สีครามและเขียว (ตั้งแซ) จากจีนเข้ามาในสมัยอยุธยาตอนปลาย
• ที่มาของสี: สีดินแดง ดินเหลือง ดินขาว (ดินสอพอง) เขม่า (ดินหม้อ) แร่ หิน โลหะ พืช และบางส่วนของสัตว์
• พู่กันและแปรง:
  • พู่กันขนหูวัวใช้ระบายสี
  • พู่กันหนวดหนูใช้ตัดเส้น เพราะปลายเรียวพลิ้ว
  • แปรงเปลือกกระดังงาและแปรงรากลำเจียกใช้กระทุ้งเป็นพุ่มไม้
• ขั้นตอน: เตรียมพื้น → ร่างภาพ → ลงสีพื้น → ระบายสี → ปิดทอง → ตัดเส้น
• ลายรดน้ำ: เขียนด้วยน้ำยาหรดาลบนพื้นรัก ปิดทอง แล้วรดน้ำล้างหรดาลออก ทองติดเฉพาะส่วนที่ไม่ได้เขียน
• ลายกำมะลอ: ระบายสีแบบจิตรกรรม แล้วเสริมด้วยเทคนิคลายรดน้ำ [S16]
• พระบฏ: จิตรกรรมบนผืนผ้า มีพระพุทธเจ้าอยู่กลางภาพ [S16]

4. เนื้อหาที่นิยม

พุทธประวัติ · ทศชาติชาดก (เช่น มหาชนก มโหสถ เวสสันดร) · ไตรภูมิ · เทพชุมนุม · รามเกียรติ์ (ระเบียงวัดพระแก้ว) · พระสาวก · และภาพวิถีชีวิตที่สอดแทรกในฉาก

5. ใช้กับงานโมเดลหรืองานกราฟิก

• ภาพเล่าเรื่อง: ใช้มุมมองจากที่สูงและแบ่งฉากด้วยสินเทาหรือเส้นต้นไม้ ไม่ใส่ทัศนียภาพ
• ภายในอาคารจำลอง: วางเรื่องตามแบบแผนผนังในข้อ 2 ถ้าวางผิดผนัง ผู้รู้จะเห็นทันที

Markdown ของหน้านี้