---
title: "21 พระพุทธรูปและประติมากรรมไทย — ปาง · ปางประจำวัน · ลักษณะตามยุค"
title_en: "Buddha images: postures, day-of-week postures, period styles"
url: https://thai-art-knowledge.pages.dev/buddha-images
updated: 2026-10-08
---

# 21 พระพุทธรูปและประติมากรรมไทย — ปาง · ปางประจำวัน · ลักษณะตามยุค

## 1. ปาง
"ปาง" คือ "ลักษณะของรูปสมมุติของพระพุทธเจ้าในอิริยาบถต่างๆ" ตามเหตุการณ์ในพุทธประวัติ มีมากกว่า 80 ปาง [S29]
อิริยาบถหลัก 4 แบบ ได้แก่ นั่ง ยืน เดิน (ลีลา) และนอน (ไสยาสน์)

### ปางที่พบบ่อย
| ปาง | ท่า | เหตุการณ์ |
|---|---|---|
| มารวิชัย | นั่งขัดสมาธิ มือขวาคว่ำวางที่เข่า นิ้วชี้ลงที่พื้นดิน | ชนะมาร (เรียกแม่พระธรณีเป็นพยาน) **นิยมเป็นพระประธานอุโบสถ** |
| สมาธิ | นั่ง มือทั้งสองวางซ้อนบนตัก | ตรัสรู้ |
| ประทานพร | มือหงายยื่นออกไปข้างหน้าต่ำ | |
| ห้ามญาติ / ห้ามสมุทร | ยืน ยกมือข้างเดียว (ห้ามญาติ) หรือทั้งสองข้าง (ห้ามสมุทร) ตั้งฝ่ามือออก | ห้ามญาติวิวาท / ห้ามน้ำท่วม |
| ลีลา | เดิน ยกส้นเท้าหลัง มือหนึ่งยกขึ้น | เสด็จลงจากดาวดึงส์ **เอกลักษณ์ของสุโขทัย** [S28] |
| ไสยาสน์ | นอนตะแคงขวา | ปรินิพพาน หรือโปรดอสุรินทราหู |
| ปฐมเทศนา | มือจีบเป็นวงล้อธรรม | แสดงธรรมครั้งแรก |
| นาคปรก | นั่งสมาธิ มีนาคแผ่พังพานปรก | |
| ป่าเลไลยก์ | นั่งห้อยพระบาท มีช้างและลิงถวายของ | |

### ปางประจำวันเกิด [S29]
| วัน | ปาง |
|---|---|
| อาทิตย์ | ถวายเนตร (ยืน มือประสานหน้าตัก มองต้นโพธิ์) |
| จันทร์ | ห้ามสมุทร / ห้ามญาติ |
| อังคาร | ไสยาสน์ (โปรดอสุรินทราหู) |
| พุธ (กลางวัน) | อุ้มบาตร |
| พุธ (กลางคืน) | ป่าเลไลยก์ ◇ |
| พฤหัสบดี | สมาธิ (ตรัสรู้) |
| ศุกร์ | รำพึง (ยืน มือประสานที่อก) |
| เสาร์ | นาคปรก |
◇ = ตามความเชื่อที่นิยมทั่วไป **(ควรตรวจ)**

## 2. ลักษณะพระพุทธรูปตามยุค [S28]
| ยุค | ลักษณะสำคัญ |
|---|---|
| ทวารวดี (พุทธศตวรรษ 12–16) | หินปูนหรือควอตไซต์ ยืนหรือนั่งบนบัลลังก์ สมมาตร อิทธิพลคุปตะ หลังคุปตะ และอมราวดี |
| ศรีวิชัย | สำริด มีพระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวร พระพุทธรูปนาคปรก (มหายาน) |
| ลพบุรี | หินและสำริด อิทธิพลขอม นาคปรก ใบหน้าเหลี่ยม |
| เชียงแสน / ล้านนา | หน้ากลม ยิ้ม ขมวดพระเกศาใหญ่ หรือหน้ารูปไข่มีรัศมีเปลว |
| สุโขทัย | **อ่อนช้อย สัดส่วนประณีต รัศมีเปลวบนพระเศียร สีหน้าสงบ** ปางลีลาเป็นเอกลักษณ์ ถือเป็น "ยุคคลาสสิก" [S15] |
| อู่ทอง | ผสมทวารวดี ลพบุรี สุโขทัย แต่ทวารวดีเด่นที่สุด |
| อยุธยา | **พระพุทธรูปทรงเครื่อง** สวมมงกุฎและเครื่องทรง แสดงความสัมพันธ์ระหว่างกษัตริย์กับพระพุทธเจ้า |
| รัตนโกสินทร์ | สืบอยุธยาตอนปลาย พระพุทธรูปทรงเครื่องเพิ่มขึ้น ร.4 เริ่มทำแบบเหมือนจริงมากขึ้น |

## 3. ส่วนของพระพุทธรูปที่ควรรู้ ◇
**พระรัศมี** (เปลวหรือลูกแก้วบนยอด) · **พระเกตุมาลา** (ส่วนนูนบนพระเศียร) · **เม็ดพระศก** (ขมวดผม) · **อุณาโลม** (ระหว่างคิ้ว) · **ชายสังฆาฏิ** (ผ้าพาดบ่า) · **ฐานบัว / ฐานสิงห์ / ฐานชุกชี** (ดู [02](https://thai-art-knowledge.pages.dev/md/bases.md))

## 4. ประติมากรรมประดับอาคาร
ดู [14](https://thai-art-knowledge.pages.dev/md/figures.md) (ผู้แบก ทวารบาล) และ [22](https://thai-art-knowledge.pages.dev/md/himmapan.md)